Kolejną nadbużańską przygodę rozpoczynam w Zabużu w pobliżu promu. Ten w Niemirowie niestety nadal nie pływa.

Rower złożony, chwilę czekam, aż prom przybije do mego brzegu. Oczekując, słucham przez chwilę rozmowy dwóch Rosjanek z dwoma Polkami po angielsku 😉 Zdaje się, że rosyjskiego nikt już w szkołach nie uczy. Konkluzja rozmowy jest taka, że prom jest „no pay” 😉  Ten za chwilę przybija do brzegu, więc pakuję się na pokład. Jeszcze tylko dwa auta i już płyniemy.

Napęd promu to sprytny mechanizm wykorzystujący prąd rzeki, wspomagany czasem ręcznie przez pomocnika kapitana 🙂 W dużym skrócie są to dwie linki pozwalające ustawić prom pod kątem w stosunku do osi rzeki i resztę robi szybko płynąca woda.

I już jestem w Mielniku. Ustalam jeszcze tylko godziny przerwy, by zdążyć na kurs w drugą stronę i ruszam w drogę. Dość szybko opuszczam Mielnik. Wielkiego wyboru dróg nie ma – jadę asfaltówką i spoglądam co chwila w las w poszukiwaniu jakiejś odnogi w stronę rzeki. Pierwsza próba jest nieudana – po kilkudziesięciu metrach owszem – jestem nad rzeką, ale leśna dróżka kończy się niedużą polaną i muszę wrócić na główną drogę. Tylko samotny wędkarz patrzy zdziwiony, że ktoś tu trafił oprócz niego. Nadzieja wstępuje dopiero w okolicy wsi Wajków. Leśna droga, w którą skręcam, jak nic zmierza w stronę rzeki. Napotykam jakieś leśne skrzyżowanie i intuicja podpowiada mi, żeby skręcić w lewo, Faktycznie – wyjeżdżam na tyłach wsi nad samą rzeką. Droga niestety robi się słabo widoczna i przedzieram się przez jakieś łąki pogrodzone płotami, pod którymi co rusz muszę przeciągnąć rower. Mijam jakaś wielką rezydencję krytą strzechą, potem jest jakiś zapomniany pomnik poświęcony AK i z ulgą odnajduję drogę wyprowadzającą do wsi.

Mijam Wajków, droga asfaltowa zamienia się w moją ulubiona polną. Co najważniejsze – ciągnie się ona ponad samym Bugiem. Sama przyjemność z jazdy. Z jednej strony rzeka, z drugiej dość wysoka skarpa ukryta w lesie.

Gdzieś w oddali mijam kolejną wieś – Sutno.

Droga wiedzie pomiędzy starymi bużyskami i zmierza ku kolejnej wsi – zbliżam się do Niemirowa. Wcześniej jednak czeka mnie jeden z celów tej wyprawy – skarpa widokowa w Gnojnie, ale widziana z zupełnie innej perspektywy. Okazuje się, że na cypelek wiedzie całkiem wyraźana ścieżka, którą dojeżdżam prawie do rzeki. Ostatnie parę metrów pokonuję pieszo i oto jest. Piękny widok! Na szczycie skarpy widzę kilka osób i skala porównania daje pojęcie o jej wielkości.

Krótka sesja zdjęciowa, mały posiłek w tych pięknych okolicznościach przyrody i wracam na główną drogę. Jest tu sporo wędkarzy, jakieś namioty, wiatka. Smutne w tym wszystkim jest jedynie to, że po drodze mijam stosy śmieci. Tutaj jest ich kumulacja.

Dalej droga wiedzie już prosto do Niemirowa. Wjeżdżam do wsi od strony rzeki. Mijam wysoką wydmę, jeszcze trochę i docieram do centrum. Cisza i spokój. Życie toczy się leniwie. Daleko tu do cywilizacji i bardzo mi to odpowiada.

Mijam leżący na brzegu prom. Znowu nie pływa w tym roku z powodu niskiego stanu wody.

Przed laty Niemirów był tętniącym życiem miastem z przywilejem na dwa targi w tygodniu i kilka jarmarków. Bogactwo czerpał wtedy z położenia nad Bugiem, ważnym traktem handlowym, którym ku morzu płynęły wszelkie dobra, choć głównie zboże i drewno. Istniejąca już w XV wieku osada Niwice, rozrastająca  się przy przeprawie przez rzekę, prawa miejskie uzyskała w 1616 roku za sprawą Stanisława Niemiry, kasztelana podlaskiego. On też nadał jej nowa nazwę.

Cóż się stało z miasteczkiem? Położenie, które służyło mu przez wieki, stało się wreszcie przyczyną jego upadku. W czasie I wojny dwukrotnie przechodził tędy front, walki toczyły się tu w czasie wojny polsko – bolszewickiej, a po 17 września 1939 roku na Bugu wyznaczono granicę między Generalną Gubernią a Białoruską Republiką Radziecką. Ta strona Bugu znalazła się w ZSRR, co gorsza na jego strategicznej granicy. Kazano ludziom wynosić się z nadgranicznej strefy, rozebrać własne domy. Na wzgórzach nad Bugiem umacniały się bunkry linii Mołotowa… Gdy Niemcy odepchnęli Rosjan na wschód część mieszkańców wróciła na stare siedliska, część szukała szczęścia w innym miejscu. Jedna piąta niemirowskiej społeczności, Żydzi, podzielili los współwyznawców. Po wojnie Niemirów utracił prawa miejskie i tak już zostało.

Kościół pod wezwaniem świętego Stanisława Biskupa i Męczennika prezentuje się na tle rynku okazale, choć nie jest wcale ogromny. To tylko kontrast wobec niskiej zabudowy. Białe, zadbane mury ostro kontrastują z zielenią drzew. Zbudowali go w latach 1780-1790 ówcześni właściciele miasteczka, Czartoryscy, po pożarze wcześniejszej drewnianej świątyni. Bryłę ma jeszcze barokową, wystrój już dąży do nowego stylu, klasycyzmu.

Kościół, jak miasteczko, przeżywał trudne chwile. W ramach szeroko zakrojonych na Podlasiu represji po powstaniu styczniowym, został zamknięty i taki pozostał przez 40 lat. Dopiero w 1905 roku, na fali odwilży, car pozwolił przywrócić go katolikom. Gdy Rosjanie wysiedlili mieszkańców, świątynia została pusta. Udało się jednak uratować część wyposażenia.

Na obrzeżach wsi, na wzgórku nad Bugiem znajdujemy cmentarz. Sporo tu starych nagrobków. Jeden ze starszych należy do niejakiego Rączki, który zmarł wioząc do cara petycję o przywrócenie kościoła wiernym. Uwagę zwraca jednak ceglany nagrobek w kształcie kapliczki, stojący niemal pośrodku nekropolii. Rzeźbę na pomniku Konstantego Pieńkowskiego, ziemianina z pobliskiego Sutna, wykonał  Xawery Dunikowski[źródło: krajoznawcy.info].

Czas mam całkiem dobry, więc ruszam polną drogą pod górkę, bo mam tu jeszcze jedną misję. Przejeżdżam mały zagajnik i docieram do końca Polski. Dosłownie. Drogę przegradza mi płot, a dwa słupki graniczne sugerują że dalej „nielzia”.

Podjeżdżam kawałek w stronę rzeki i oto przede mną miejsce, gdzie Bug przestaje być rzeką graniczną i wpływa do Polski. Stąd na północ zaczyna się „zielona granica”. Kilka fotek i zmykam, żeby mnie Straż Graniczna nie ganiała 😉

Wracam do Niemirowa. Stąd kieruję się na Mielnik nieco inną drogą – czeka mnie długa asfaltowa prosta z kilkoma podjazdami i zjazdami 🙂 Tempo jest tak dobre, że na promie jestem pół godziny przed planowanym czasem przerwy 🙂 Wracam na swój brzeg Bugu i można wracać do domu.

 

 

 

Do tego odcinka przybierałem się długo. Powód jest dość prozaiczny – jest tam ode mnie dość daleko. To w zasadzie chyba najodleglejszy odcinek z dotychczas przejechanych. Postanawiam więc wyjechać dość wcześnie i już o siódmej jestem w drodze. Poranek jest chłodny, ale nim dojadę, słoneczko zacznie przygrzewać i jazda ponad Bugiem nie będzie odbiegać od dotychczasowych wycieczek.

Rower wypakowany, auto zostaje pod opieką cerkwi w Uhrusku (która akurat jest w remoncie) i ruszam w ścieżkę, którą rok temu wróciłem z nadbużańskich łąk. Błądzenia tym razem nie ma – droga jest oczywista i szybko wyprowadza mnie nad Bug.

Łapię ślad pograniczników i ruszam ku przygodzie. Za jakiś czas – zgodnie zresztą z planem muszę oddalić się od rzeki, bo drogę przegradza mi mała rzeczka Uherka. Jadę wzdłuż niej jakiś czas aż do mostu, przeskakuję na drugą stronę i znowu jestem nad Bugiem.

Teraz przede mną długa i niezbyt skomplikowana trasa. Jadę prawie cały czas ponad rzeką. Wokół niesamowita pustka. Rozległe łąki, żywego ducha, nawet lasów brak i krzaków mało. Teren jest dość płaski, czasem przejeżdżam jakieś zagłębienia, w których roślinność jest wyższa ode mnie 🙂

Wyjeżdżając z jednego z dołów odkrywam samochód Straży Granicznej. Prawie zmuszam panów od uchylenia szyby i muszą wpuścić do swego klimatyzowanego auta gorące powietrze. Rozmowa jak zawsze jest sympatyczna, przedstawiam się jako nadworny fotograf Bugu 🙂 Po kilku minutach każdy rusza w swoją stronę.

Wszechobecną zieleń w pewnej chwili zdominował kolor żółty. Wielka jest moc pojedynczego słonecznika 🙂

Przemierzam rozległe łąki z dala od cywilizacji.

Bug co chwila zmienia kierunek, a z mapy wynika że odcinek jest wyjątkowo kręty. Szczególne wrażenie robi długi na około kilometr półwysep, na który oczywiście wjeżdżam i podziwiam Bug z lewej i prawej strony – tyle że płyną w przeciwnym kierunku 🙂

Zbliżam się do Świerża. Tu teren trochę się zmienia. Pojawia się nieduży lasek, jest i skarpa, którą chwilę jadę i która kończy się nagle obniżeniem. Dalej drogi nie ma, jest tylko leśne rondo 🙂

Zawracam i przejeżdżam kilkaset metrów, a po chwili wyjeżdżam na drogę asfaltową. Jadę nią około kilometra i znowu jestem nad Bugiem 🙂 Od drogi dzieli go tylko kilkadziesiąt metrów. Czas całkiem dobry, więc postawiam pociągnąć jeszcze trochę trasy. Skręcam w pierwszą polną drogę i dojeżdżam na tyły Świerża. Mijam kilka domów stojących tuż nad rzeką na wysokiej skarpie i wjeżdżam w pozostałości parku. Są jakieś zarośnięte aleje parkowe, gigantyczne okazy drzew, gęste zarośla. 

W Świerżach znajduje się zabytkowy park z przełomu XVIII i XIX w. zajmujący powierzchnię ok. 10 ha. Obejmuje pozostałości zespołu pałacowo-parkowego,założonego przez ówczesnego właściciela wsi – Rulikowskiego. Pałac podczas II wojny światowej został zniszczony, zachowały się tylko domy ogrodnika i dozorcy, fragment muru oraz budynek gospodarczy.

Park uznawany jest za jeden z najpiękniejszych w regionie. W 1992 roku został wpisany do rejestru zabytków województwa lubelskiego. Znajduje się tu największe na terenie powiatu chełmskiego skupisko pomnikowych drzew. Rośnie tu siedem dębów szypułkowych o obwodach pni od 320 do 420 cm oraz jesion wyniosły o obwodzie 280 cm. W parku występują też rzadkie gatunki drzew: iglicznia trójcierniowa i tulipanowiec amerykański. Uroku staremu parkowi dodaje piękna aleja grabowa oraz aleja kasztanowa. Wśród drzew znajdują się dwie sadzawki i mały ciek wodny z murowanym mostkiem. Naturalną granicę parku od wschodu stanowi malownicze zakole Bugu [źródło: roztocze-bug.pl].

Park się kończy się i wyjeżdżam w okolicy kościoła. Za chwilę znów jestem na drodze powiatowej. Stąd mogę już spokojnie wracać do auta, bo plan wykonałem. Ruszam więc dobrym tempem w kierunku Uhruska.

Po drodze czeka mnie jeszcze jedna atrakcja. W Hniszowie skręcam na chwilę do wsi, bo posiedzieć w cieniu dębu. Nie byle jakiego. Dąb Bolko, bo o nim mowa, według legend pamięta czasy Bolesława Chrobrego, który podobno również odpoczywał w jego cieniu. Nie mogę sobie odmówić chwili oddechu w takim towarzystwie.

Dąb Bolko – ok. 650-letni dąb szypułkowy, pomnik przyrody chroniony od 1959 roku, rosnący w pofolwarcznym parku w miejscowości Hniszów w gminie Ruda-Huta (województwo lubelskie). Jego obwód wynosi 870 cm, co stawia go w szeregu największych dębów w Polsce, a wysokość wynosi 29 m. W celu stabilizacji drzewa wykonywane są na nim zabiegi konserwatorskie – cięcia sanitarne, a korona stabilizowana jest przez wiązania dynamiczne. Dąb Bolko ma wyjątkowo okazałą koronę o wymiarach 34x30m.

Według legendy pod drzewem wypoczywać miał Bolesław I Chrobry w trakcie wyprawy na Kijów, jednakże jest to niemożliwe, gdyż wiek dębu obliczono na około 650 lat. W 2016 roku był jednym z kandydatów na Drzewo Roku w Europie, jako jedyne drzewo z Polski [źródło: Wikipedia].

Teraz została mi już tylko ostatnia prosta – 10 kilometrów do Uhruska i pętla zostaje zamknięta. W 3 godziny przejechałem około 35 kilometrów. I jak zwykle zostało mnóstwo bezcennych wrażeń i karta pełna zdjęć 🙂

Trasa:

 

W zasadzie jedna pozostałość. Odkąd jeżdżę ponad Bugiem w okolicach Sarnak, zawsze mi się przypomina historia z V2.

To była jedna z najbardziej brawurowych akcji Armii Krajowej. Polski wywiad zdobył niewybuch rakiety V2, jednej z największych tajemnic III Rzeszy. Podczas operacji „Most III” przetransportowano części pocisku z okupowanej Polski do Londynu. Pozwoliło to aliantom na przygotowanie się do obrony przed atakami tej broni. Wywiad AK ustalił, że próby z nową bronią Niemcy prowadzą m.in. na poligonie w rejonie Sarnak w pobliżu Białej Podlaskiej. 20 maja 1944 r. partyzantom udało się zdobyć niewybuch V2. Po rozebraniu pocisku na części system sterowania rozszyfrował radiotechnik inż. Janusz Groszkowski, a profesor chemii Politechniki Warszawskiej Marceli Struszyński przeanalizował napęd rakiety. Plany V2, mikrofilmy, wyniki analiz polskich naukowców i kluczowe części pocisku dostarczono do Londynu w ramach operacji „Most III” [źródło: Polska Zbrojna].

Czego tu szukałem? No rakiety raczej nie 🙂 Ale wiedziałem o istnieniu pozostałości po próbach – ogromnych lejów. Jeden z nich znajduje się w pobliżu wsi Drażniew i to on stał się moim celem.

Parkuję jak zwykle koło dworku w Mężeninie, Rower zmontowany i można jechać. Znaną mi już szutrówką przejeżdżam przez las i przy leśnym parkingu skręcam w stronę rozlewisk Bugu. Teren dla mnie całkiem nowy, więc z przyjemnością go odkrywam. Docieram do bużyska, gdzie miały być jakieś pomosty dla wędkarzy, ale oprócz wiatki nic tu nie ma. Trudno – ruszam dalej. Za chwilę jestem w pobliżu samotnych zabudowań, gdzie kiedyś przechodziłem przez podwórko pod czujnym okiem dwóch piesków, takich co to łykają w całości. Teraz jestem jednak z drugiej strony budynków i mam nadzieję ominąć groźne podwórko łąką. Ta jednak straszy mnie tabliczką że „teren prywatny”. Ale może droga przez środek łąki nie jest prywatna?

Przemykam szybko kilkanaście metrów. Nikt nie goni 🙂 Można jechać dalej. Docieram do ujścia Tocznej, chwilę podziwiam moją ulubioną rzeczkę.

Ujście znowu się zmieniło. Zniknęły wielki piaszczyste wyspy, Bug płynie szeroko i dostojnie.

Potem ruszam w kierunku Drażniewa. Oczywiście rozlewiska natychmiast mnie wzywają, by zrobić im kolejne zdjęcie 🙂

Jadąc przez las szukam bocznej odnogi, przy której powinna znajdować się szukana dziura w ziemi. Nie ma drogi, jest za to nieco starszy „luźny” lasek. Przemykam pomiędzy sosnami i po dwustu metrach… Jest! Duża dziura! Nieźle rąbnęło. Na oko ze 25 metrów średnicy, idealnie okrągła i głęboka pewnie na 5-6 metrów.

Okrążam lej kilka razy, robię zdjęcia z różnych stron.

Siadam na 10 minut – zasłużona chwila przerwy na wodę i kanapkę. Kalorie uzupełnione i można jechać dalej. Krążę ścieżkami ponad bużyskiem, w efekcie czego docieram znowu pod zabudowania, przy których dziś już bylem 🙂 Miałem nadzieję dotrzeć do ścieżki prowadzącej nad Bug, ale drogę przegradzają mi jakieś mokradła. No trudno – zawracam i tą samą drogą, którą przyjechałem – docieram do szutrówki. Tuż przed Mężenienm znajduję jeszcze jedną wąską dróżkę w las, więc skręcam i po kilkuset metrach ląduję na łące. 🙂 Na szczęście 100 metrów dalej trafiam na polną drogę i wkrótce jestem nad Bugiem. Jest znajoma wiatka, jest dziwny dom na tyłach dworku. Ostatni wysiłek na mocno piaszczystej drodze i jestem znowu przy aucie.  

Trasa:

Galernicy debatowali do świtu, a ja spalem. Nic dziwnego, że gdy oni poszli spać, pierwsze ciepłe promienie słońca obudziły mnie szybko a skarpa natychmiast wezwała do siebie 🙂 

Na paluszkach ubieram się, łapię aparat i już mnie nie ma.

Teraz tylko ja i Bug.

Wracam przemoczony do kolan poranną rosę i mogę jeszcze pospać 🙂

Śniadanie mamy umówione na dziewiątą. Jest jak zwykle obficie, smacznie i bo jak powiedział gospodarz „byłoby wstyd gdyby czegoś zabrakło”. Agroturystyka trafia do ulubionych i polecanych miejsc. Szybkie pakowanie, żegnamy gospodarzy i w drogę.

Docieramy do Czumowa. Czeka tu na nas właściciel pięknego obiektu położonego nad samym Bugiem – pałacu Podhoreckich.

Obiekt został wzniesiony dla Pohoreckich w II połowie XIX w. Zaprojektowali go dwaj nieznani architekci włoscy. Pałac oparty jest na planie nieregularnym i nakryty wysokim dachem z facjatkami. Od frontu znajduje się Portyk o czterech filarach dźwigających balkon z balustradą. Jedno z naroży zajmuje ośmioboczna kaplica nakryta dachem namiotowym. Czworoboczna wieżę ze szpiczastym dachem, zwieńczonym kopułą, umiejscowiono przy zachodniej ścianie szczytowej.Teraz obiekt stanowi własność prywatną i adaptowany jest do celów turystyczno-wypoczynkowych. Zanim jednak do tego doszło pałacyk miał wielu użytkowników. W czasie I wojny światowej Austriacy założyli tutaj szpital polowy. Pożar wywołany działaniami bojowymi pozostawił po sobie wiele zniszczeń. Na początku II wojny światowej stacjonujący tu żołnierze radzieccy spalili wyposażenia wnętrz, zaś Niemcy okupujący później obiekt, zakładając placówkę graniczną, wycieli drzewa zasłaniające widok na Bug. Po zakończeniu działań wojennych pałacyk zajęto na strażnicę WOP. Później umieszczono w nim szkołę. Obecnie, dzięki gościnności właścicieli, jest miejscem, gdzie organizowane są m.in. imprezy krajoznawczo-turystyczne [źródło: Polska Zabytki].

Właściciel jest bardzo sympatyczny, opowiada zarówno historię obiektu jak i własne wspomnienia związane z tym miejscem. Z ciekawostek wyłowiliśmy ideę postawienia tutaj pomnika Edwardowi Gierkowi w podzięce za dokonania dla Polski 🙂

Dalszą podróż przerywa jeszcze tylko na chwilę wieża obserwacyjna w Gródku i docieramy ponownie do Hrubieszowa. Z platformy obserwacyjnej widać wieże kopalń węgla kamiennego… Wiąże się z tym historia pewnej zamiany dokonanej między bratnimi państwami. Można o tym poczytać na Wikipedii. W efekcie tej wymiany Polska zyskała trochę łąk w Bieszczadach, ale straciła ogromne złoża węgla. Takie czasy były…

I główne danie dnia. Po tu przyjechaliśmy.

Jak napisali organizatorzy: Bitwa nad Bugiem rozegrana 22 lipca 1018 roku przez wojska władcy Polski-Bolesława Chrobrego z wojskami Jarosława Mądrego (księcia kijowskiego) podczas wyprawy kijowskiej, to wydarzenie historyczne, które pomogło w budowie potęgi państwa pierwszych Piastów. W wydarzeniu organizowanym przez władze lokalne, instytucje związane z Hrubieszowem oraz grupy rekonstrukcji historycznej udział wezmą odtwórcy z Polski i innych państw. Wielka inscenizacja bitwy oraz dodatkowe atrakcje i wydarzenia towarzyszące tysięcznej rocznicy zapewnią wiele ciekawych wrażeń i dawkę fachowej wiedzy historycznej wszystkim którzy przybędą do Hrubieszowa.

No i przybyliśmy.

W oczekiwaniu na bitwę pokręciliśmy się trochę po Hrubieszowie.

Na pole bitwy z centrum miasta jest niedaleko. Kilka minut i rozpoznaję teren. Już wiem, gdzie będzie inscenizacja, kręcę się trochę po obozowiskach przybyłych drużyn, podglądam przygotowania do bitwy. Pogoda jest znakomita, impreza z rozmachem, ludzi tłum, jakieś pokazy, jest obrona terytorialna ze swoimi zabawkami, mnóstwo straganów. Ze sceny słychać stosowną do imprezy muzykę.

Przychodzi czas bitwy. Wzdłuż wyznaczonych linami granic kłębi się tłum chętnych do podziwiania, ja jednak postanawiać pofotografować bardziej dynamicznie, więc biegam ciągle tam, gdzie się coś dzieje. Najpierw zasadzam się na wkraczających na pole bitwy, potem gdzieś nad głowami łapię kluczowe momenty inscenizacji, w końcu dopadam schodzących z pola bitwy zwycięzców i pokonanych. Widowisko było naprawdę dobrze przygotowane, natomiast nagłośnienie lektora niestety – leżało. Może przy następnej inscenizacji organizatorzy wyciągną wnioski. Oby nie za tysiąc lat 🙂 

Oto i bitewna galeria.

 

Może nie aż tak odległych, ale jednak – korzystając z okazji zapowiadanej od dłuższego czasu Bitwy nad Bugiem, zaproponowałem niestrudzonym Galernikom dwudniowy wyjazd w okolice Hrubieszowa. Idea została szybko podchwycona, plan wycieczki ustalony, a niezawodny Jarek dograł szczegóły związane z noclegami i przewodnikami.

Spotykamy się jak zwykle o szóstej rano pod Galerią, gdzie za chwilę podjeżdża elegancki, wielki bus. Miejsca jest tym razem aż nadto 🙂 Rozsiadamy się wygodnie i trochę przysypiając przemierzamy kilometry nadbużańskimi drogami w kierunku pierwszego dziś punktu naszej trasy. Będzie to wyszperany przeze mnie na mapach „najdalej wysunięty na wschód punkt Polski”. Znajduje się on w pobliżu przejścia granicznego Zosin i wymaga porzucenia wygodnych foteli i przejścia około 1,5 kilometra. Zatrzymujemy się w pobliżu polnej drogi i ruszamy błotnistym traktem.

Docieramy do rzeki. Jest dzika, wąska – to zupełnie inny Bug od tego jaki znam. Po drugiej stronie widać jakąś drogę, po której spacerują obywatele Ukrainy i machają do nas rękami 🙂 Na granicy białoruskiej nie do pomyślenia.

Docieramy do słupka granicznego i oceniamy, że to tu. Robimy pamiątkowe foto. Dalej na wschód się nie da.

Wracamy do busa i ruszamy do Hrubieszowa. Tu mamy umówione spotkanie z „batiuszką”, który udostępnia nam do zwiedzenia cerkiew, opowiadają przy tym ciekawie o historii miejsca i faktach z nim związanymi. Cerkiew słynie ze swoich trzynastu kopuł no i w środku też robi wrażenie swoją wielkością i wystrojem.

Dzisiejsza Cerkiew prawosławna P.W Zaśnięcia N.M.P. w Hrubieszowie zastała wyświęcona w 1875 roku (o tym świadczy napis wewnątrz świątyni na ścianie przy miejscu gdzie sprzedaje się świece cerkiewne). Pan Stanisław Jadczak w Roczniku Hrubieszowskim 2/2002 pisze że kamień węgielny został wmurowany 11 maja 1873 r. a po 3 latach dokładnie 13 maja 1876 roku, arcybiskup chełmsko – warszawski Leontij poświęcił nowobudowana cerkiew, murowana z cegły w stylu bizantyjskim, o 13 kopułach, z przylegająca do niej dzwonnicą. Ikonostas wykonano z masywnego drzewa dębowego, z pozłoconymi rzeźbami. Wszystkie ikony w ikonostasie i na cerkwi pisał (nie mówi się namalowana ikona a napisana ) artysta z Petersburga Siłajew [źródło:http://www.cerkiew.hrubieszow.info].

Krótka przerwa na kawę i ruszamy zgodnie z planem do Kryłowa. Tu czekają na nas ruiny zamku w zakolu Bugu oraz dwójka sympatycznych przewodników. Zaglądamy na chwilę do kościoła, który -jak się okazuje, ma poważną przypadłość. Podziemne wody doliny Bugu spowodowały, że główna wieża zaczęła się oddzielać od reszty budowli. W środku widać jakieś prace mające na celu ratowanie budowli, natomiast na zewnątrz robi to znacznie większe wrażenie, bo rysa jest całkiem pokaźna.

Ruszamy na trasę naszej wycieczki. Najpierw zaglądamy w miejsce, gdzie stał dwór. Teraz pozostała po nim tylko brama wjazdowa.

W roku 1781 Kryłów nabyła Józefa Chrzanowska. Jej syn Józef w miejsce drewnianego dworku wzniósł w 1820 roku dwór murowany klasycystyczny z wątkami barokowymi, zakładając także rozległy park. Była to wówczas jedna z bardziej znaczących budowli województwa lubelskiego. Kolejną spadkobierczynią dworu została Józefa Aniela Gabriela Chrzanowska, która wyszła w 1878 roku za mąż za Antoniego Horodyskiego z Mołodiatycz (jednego z najbogatszych ziemian w ziemi hrubieszowskiej). Dwór znacznie rozbudowano, podwyższono o jedno piętro, dostawiono z frontu wysoką więżę, całości nadano cechy neogotyku, przez co dwór stał się magnackim pałacem z prawdziwego zdarzenia. W czasie I wojny światowej pałac został znacznie uszkodzony, po czym tylko częściowo go odrestaurowano. W roku 1938 pałac został wykreślony z ewidencji zabytków. We wrześniu 1939 roku został zdewastowany przez Armię Czerwoną. Zerwano dach, stolarkę okienną, drzwi, rozkradziono wyposażenie. W czasie wojny pałac używany był przez Niemców do celów magazynowych. W lipcu 1944 roku wojska niemieckie cofające się od strony Włodzimierza Wołyńskiego ostrzelały pałac, powodując pożar. Po zniszczeniach wojennych obiekti nie został odbudowany. Ostatnim właścicielem był Mieczysław Ustaszewski, który w latach 60-tych zrzekł się majątku na rzecz Skarbu Państwa. Po roku 1960 rozebrano zachowane resztki ścian, portyku i południowego ryzalitu. Dziś po dworku pozostała neogotycka brama wjazdowa i domek odźwiernego przy parku (jak i sam park) oraz pałacowa studnia. Dawniej istniała nieopodal drewniana cerkiew pounicka, wystawiona na miejscu poprzedniej (sprzed 1667 roku), rozebrana w roku 1938 [źródlo: krylow.info].

Przedzieramy się chwilę przez gąszcz, po czym wiszącym mostem nad starym korytem Bugu wkraczamy na zamek. Właściwie to trudno powiedzieć, że to zamek – niewiele z niego zostało.

Dziś po zamku, który przed wiekami świadczył o potędze Kryłowa pozostały tylko same ruiny, które z roku na rok coraz bardziej zapadają się pod ziemię. Sam zamek został ufundowany przed 1585 rokiem przez Jana Ostroroga. Budowla ta została zniszczona przez liczne najazdy Kozaków, Tatarów i Szwedów. Zamek był potężną twierdzą (świadczą o tym resztki bastionu i lochy pod nim imponujące swoją wielkością oraz pozostałości pozostałych bastionów i zarysy rozległych murów kurtynowych), położoną na wysepce oblanej Bugiem, posiadającą mury grube na cztery łokcie, obszerne podziemia (które według opowieści starszych ludzi prowadziły także pod Bugiem aż do miasteczka, klasztoru czy nawet Włodzimierza), murowane bastiony, wały i przekopy.
Pierwszy zamek powstał tu najprawdopodobniej jeszcze w końcu X wieku. Była to konstrukcja drewniana, będąca jedną z warowni Grodów Czerwieńskich będących pod władaniem Mieszka I. Po zagarnięciu Grodów Czerwieńskich przez kaiążąt ruskich Kryłów przez prawie trzy stulecia nie leżał w granicach państwa polskiego. Zmieniło się to w 1387 roku, jednak właścicielami ziem pozostali ruscy feudałowie. Kryłów należał wtedy prawdopodobnie do księcia kobryńskiego Romana Lubartowicza a potem do jego potomków. W 1458 roku włość kryłowska za zasługi w wojnie trzynastoletniej z Zakonem Krzyżackim i w rządach w Królestwie nadana została przez króla Kazimierza Jagiellończyka Janowi Tęczyńskiemu, pierwszemu dygnitarzowi w Królestwie. Jan zmarł w 1470 roku a ziemię odziedziczył jego syn Mikołaj, który w 1497 roku otrzymawszy nominację na wojewodę i starostę ruskiego podniósł Kryłów do rangi mista i w miejsce dotychczasowego zamku drewnianego rozpoczą budowę zamku murowanego. W tym samym roku Mikołaj zginą w wyprawie bukowińskiej. W 1523 roku majątek po Mikołaju podzielono. Kryłów przypadł miecznikowi krakowskiemu Janowi Tęczyńskiemu, który to dokończył budowę zamku. Jan zmarł w 1541 roku a Kryłów w spadku w 1544 roku otrzymała jego córka Zofia. Została ona porwana przez Stanisława Ostroroga (kasztelana międzyrzeckiego), który zakochał się w niej bez pamięci. Stanisław uprowadził Zofię do Wielkopolski, gdzie została jego żoną. Jednak opiekunowie i krewni Zofii tego małżeństwa nie uznali, gdyż Ostroróg był aktywnym kalwinem a Tęczyńscy gorliwymi katolikami. Dopiero do dwuletnich pertraktacjach w 1546 roku małżeństwo zostało uznane a Zofia i Stanisław Ostrorogowie otrzymali Kryłów wraz z trzynastoma wsiami. Osiedlili się tu dopiero w 1560 roku a Stanisław założył zbór kalwiński, prowadząc ożywioną działalność polityczną i religijną. W 1561 roku podejmował tu Curiona, agena księcia pruskiego, w 1566 A. Vereria, dworzanina księcia wirtemberskiego. Stąd pisał też listy i posłania do Księcia Albtechta. Stanisław Ostroróg zmarł w 1568 roku, po czym Kryłowem rządziła jego żona. Po jej śmierci w 1588 roku włość przejął ich najmłodszy syn, Mikołaj, który w 1593 roku założył tu słynne gimnazjum kalwińskie, będącą jedyną poza Akademią Zamojską szkołą o wyższym poziomie w tym regionie. Wykładali tu znakomici nauczyciele i zarządzali znani ministrowie. Nie przeszkodziło to jednak w 1601 roku synodowi lubelskiemu w rzuceniu klatwy na ministra Serpentina z Kryłowa. W 1612 roku po smierci Mikołaja kwestia majątku nie została rozstrzygnięta. Spory dotyczące spadku trwały kilkanaście lat. Ostatecznie właścicielem zadłużonego majątku za 700 tysięcy ówczesnych polskich złotych został starosta kamionkowski Jarzy Wiśniowiecki wraz z żoną Eufrozyną Eulalią z Tarnowskich. Po śmierci Jerzego Eufrozyna wyszła drugi raz za mąż za podkanclerzego koronnego Hieronima Radziejowskiego. W 1651 roku zamek kryłowski został spalony przez Rosjan i Kozaków cofających się spod Lublina. Zniszczono wtedy mosta zamkowy, bramę, drewniane budynki stojace w tyle zamku, młyn o dwóch kołach, statki szkutnicze, namioty, zbroje. Zasoby bibloteczne zatopiono w rzece Bug, część murów zamkowych została zburzona. W tym czasie Hieronima nie było w kraju, ze względu na ciążące na nim wyroki za liczne przewinienia. Jednak w końcu po burzliwym zyciu i darowaniu kar wrócił do Polski i odbudował zamek w Kryłowie. W 1656 roku w zamku kryłowskim przez dwa dni gościł król Jan Kazimierz, będąc w drodze pod Beresteczko. Hieronim uzyskał łaski króla i jako jego poseł wyjechał do Turcji, gdzie zmarł w 1667 roku. Kryłów objął jego syn Michał Stefan Augustyn Radziejowski biskup warmiński, następnie arcybiskup gnieźnieński i prymas, a w końcu kardynał. Był hrabią na Kryłowie i Radziejowicach. W Kryłowie 1687 roku wysłannik papieski A. Cuzani wręczył Radziejowskiemu kapelusz kardynalski. Kardynał przyjaźnił sią z wojewodziną łęczycką Konstancją Towiańską z Niszczyckich. Jej zapisał część swych dóbr a Kryłów w 1694 roku przekazał kasztelanowi łęczyckiemu Krzysztofowi Towiańskiemu, synowi Konstancji. W 1705 roku włość przejęła siostra kardynała Anna (żona Wojciecha Remigina Prażmowskiego). Późniejszmi właścicielami byli Hieronim Kaziemierz a po nim Michał Prażmowski. Włością zarządzali administratorzy zwani gubernatorami lub dzierżawcy (dbający o własne interesy), gdyż właściciele nie mieszkali w Kryłowie. Majątk popadł w długi, czego konsekwencją były liczne i długotrwałe procesy sądowe. Przez kilka lat władał tu Jerzy Lubomirski. W 1710 Kryłów został spalony przez Szwedów a w 1718 roku dalszych zniszczeń dokonali konfederaci. Zamek stał się ruiną. W 1753 roku dobra przejął Józef Jeżewski, stolnika płockiego regimentu konnego buławy polnej koronnej Jego Królewskiej Mośli i Rzeczypospolitej oberszteleytmana (cokolwiek miałoby to znaczyć). Ruiny zamku w tym czasie nie były jeszcze w beznadziejnym stanie, oba bastiony były częściowo naruszone i popękane ze względu na niestałość fundamentu. Mury pałaców zamkowych były w podobnym stanie, oba pałace nie posiadały dachów a sklepienia były całkowicie zawalone. Z czasem zamek popadł w całkowitą ruinę a jego cegły wybierano do budowy pieców i kominów [źródlo: krylow.info].

Zwiedzamy chwilę jedyną pozostałość zamku – podziemną cześć jednego z narożnych bastionów.

Jak zwykle ciągnę gdzieś z tyłu wycieczki, bo przecież muszę wszystko sfotografować 🙂 Pogoda dopisuje, gdzieś na horyzoncie mruczy burza, ale nas omija. Krążę po wyspie, podziwiając naturalny ogród kwiatowy. Wszystko pachnie, wokół mnie wije się Bug. Wąski i dziki. Na cypelku stoi wielki sum – symbol rzeki.

W tym miejscu stawiany jest most pontonowy z okazji Dni Dobrosąsiedztwa. Podobnie jak w Zbereżu, można tu przez kilka dni odwiedzać bezwizowo sąsiadującą z Polską Ukrainę. Przewodnik proponuje jeszcze, byśmy odwiedzili Świętego Mikołaja. Jest to podobno obowiązkowy punkt wszystkich wycieczek tutaj, więc nie możemy odmówić. Wpadamy z odwiedzinami do świętego, który spogląda na nas z niewysokiego wzgórza, otoczony dębami. Krótki postój, zaczerpnęliśmy wody z uzdrawiającego źrodła, posililiśmy się i w drogę.

Zerkamy na zegarki i okazuje się, że czas pozwoli nam na realizację jeszcze jednego  punktu. Jest to miejsce, gdzie Bug wpływa z Ukrainy do Polski i staje się rzeką graniczną.  Całkiem blisko, bo około 5 kilometrów za Kryłowem jest miejscowość Gołębie. Docieramy tam sprawnie. Droga jest nieco błotnista, ale trudy wynagradzają rosnące przy niej dzikie wiśnie, na które z ochotą rzuca się nieco już wygłodniała wycieczka. Spacer zajmuje około 20 minut i tu niestety spotyka nas niespodzianka. Gdy oglądałem zdjęcia satelitarne, dalsza droga biegła wzdłuż pasa granicznego, okazuje się jednak, że ta jest nie obok, a biegnie po pasie. Jest spore ryzyko że Straż Graniczna aresztują nam całą wycieczkę, gdy ruszymy do odległego około 500 metrów Bugu, więc uznajemy, że „tu byliśmy” i nie ryzykujemy marszu po zaoranej ziemi. Powrót wiśniową aleją i zostaje nam dotrzeć na naszą kwaterę.

Ta została wybrana w miejscowości Ślipcze, gdzie Galernicy już mieszkali i przywieźli same dobre wspomnienia. Docieramy tam sprawnie, gospodarze witają nas serdecznie i po krótkim zamieszaniu związanym z dobieraniem składów do pokojów ruszamy na spóźniony nieco obiad. Jedzenie jest wyśmienite, przyrządzone wyłącznie z produktów pochodzących od naszych gospodarzy. Jest nawet przysłowiowe „mleko prosto od krowy”.

Najedzeni „pod korek”, chwilę odpoczywamy, jednak jest tu jeszcze jedna atrakcja, o której słyszałem i która nie daje mi spokoju. Gospodarstwo leży około 200 metrów od Bugu, który tutaj mocno meandruje. Musi być widokowo. Próbuję poderwać ekipę na wieczorny spacer i dość szybko udaje się zwerbować dużą grupkę. Schodzimy w stronę rzeki, a potem zaczynamy się wspinać łąką, by znaleźć się nagle… nad urwiskiem. Widok przeszedł moje oczekiwania. Bug płynie głębokim wąwozem, wyżłobionym wodami rzeki w rozległym płaskowyżu. Największe jednak wrażenie robią skarpy. Niemal pionowe, 30 metrowe urwiska budzą lekki niepokój, gdy się podchodzi do ich krawędzi. A już myślałem, że ta rzeka niczym mnie nie zaskoczy. Jest już trochę mało światła, więc postanawiam pojawić się tutaj skoro świt. Na razie jednak przechodzimy wzdłuż dwóch ogromnych zakoli rzeki, by ostatecznie dotrzeć do bitej drogi i powrócić na naszą kwaterę. 

Zmęczenie daje znać o sobie i dość szybko odpływam, jednak niezmordowani Galernicy prowadzą dość długie dyskusje do świtu, co oczywiście mi nie przeszkadza, bo sen mam kamienny – jak zawsze 🙂